ДӘСТҮРДІҢ ШАРИҒАТТАҒЫ ОРНЫ
Қазақтың наным-сенімдері туралы ауқымды мәселені қозғамас бұрын жалпы салт-дәстүр мен ырым-тыйымдардың айырмашылығына, екеуін екі бөлек алып қараудың абзалдығына тоқтала кетуді жөн санадық. Алдымен, салт-дәстүр дегеніміз не? Салт-дәстүр дегеніміз - ғасырлар бойы қалыптасқан, тәрбиелік негізі бар, ата дінімізге қайшы келмейтін жөн-жоралғылар. Ал, ырым дегеніміз - белгілі бір кезеңдерде пайда болған, тарихи негізі жоқ, тәрбиелік мәні жоқ, шариғатымызға қайшы келетін, тіпті, кейбірі адамның өмір сүру салтын қиындататын (мысалы, қара мысық өткен жерден жүрмеу) және шет елдің, өзге ұлттардың әдет-ғұрыптарынан бізге жұққан, сіңіскен жұрнақтар.
Шариғатымызда дәстүр тақырыбы мүлде қалыс қалмаған. Тіпті, кейде дәстүрдің исламның құқықтық базасына айналатын жағдайлары да болады. Мәселен, Алла Тағала Құранда былай деген: «Ананың тиісті қорегі мен киімі - дәстүр бойынша баланың әкесіне міндет» («Бақара» сүресі, 233-аят). Осы аятқа байланысты ғұламалар: «Күйеуі әйелін қалыптасқан әдет-ғұрып бойынша асырап, киіндіруге міндетті» - десе, имам әл-Қарафи да осы аятты келтіре отырып: «Әдет-ғұрып нұсқайтын кез-келген нәрсенің артықшылығы бар», - деген («әл-Фуруқ»).
Бірде Әбу Суфьянның әйелі Хинд Пайғамбарға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Ақиқатында, Әбу Суфьян – сараң адам, егер мен өзім оның рұқсатынсыз алмасам, ол маған және балама жетерліктей (ақша) бермейді», - деп шағымданғанда, «Өзіңе және балаңа әдет-ғұрыпқа сай жететінін ала бер» (Бұхари, Муслим), - деген жауап алған.
Имам ән-Науауи осы хадистен алынатын пайдаларды тізе келе: «Шариғи нақтылауы жоқ мәселелерде әдет-ғұрыптарға сүйену керек», - деген («Шарх Сахих Муслим»).
Әлемдік діндер тарихына қарасаңыз, дәстүрсіз дін жоқ, ал сол дәстүріңіз тағы да дінге келіп негізделеді. Бір-бірімен іштей өрілген қос ұғымның бірін-бірі теріске шығару тіптен мүмкін емес. Діннің таралған ареалындағы халықтың салт-дәстүр, жөн-жоралғысын қорытып, жүйелеп, жіктеп беретін верификациялық механизмі өте күшті дамыған әрі ол берік тұғырнамасында жаңа культурологиялық дәстүрлерді қалыптастыруға қабілетті. Қазақ елі ғасырлар бойы ислам дінін өз мәдениетіне сіңіру арқылы осы өркениеттің біте қайнасқан бөлігіне айналды. Демек, қазақ даласындағы ислам мен дәстүр дивергенттік (ажыраушы) емес, конвергенттік (жақындаушы) жолмен қабысып, кем-кетіксіз, толық, жұмыр денеге айналғаны ешқандай дау тудырмайды.
Исламның Иесі бар. Ол – Алла тағала. Жаратушы Иеміз бұл дінді ақыретке дейін сақтап қойған. Олай болса, «адамзаттың жоқтаушысы, күллі мұсылман үшін жаны күюші» деген романтикалық образдың өз-өзінен күйреп, мән-мағынасы қалмайтыны анық. Дәл осы алдамшы уайымның арбауы емес пе, талай жастың Сирия, Дағыстан мен Уазиристанға сенделіп кеткені. Иә, олардың мұсылман, қазақ екеніне шүбә келтірмейміз. Бірақ алдымен өз отаныңдағы мұсылмандардың, өз қазағыңның жағдайын күйттеп алудан сұралатын емес пе едік? Қазақтың Алладан соң қарайласар қамкөңілі, жалғыз жанашыры – сіз бен біз. Қазақтың ұлт ретінде сақталуы қазіргі біздің амал, харекетімізге тікелей байланысты.
Ислам тек еврейге түскен иудаизм, ежелгі парсылықтармен шектелген зороастризм немесе жапонмен қалған синтоизм емес. Ислам тек арабқа емес, адамзаттың баласына түсірілгендігімен де хақ дін. Дінді таңдауға болады. Ал ұлтыңызды таңдай алмайсыз. Бірақ біздің дана бабаларымыз біз үшін, ұрпақтарының қос дүниедегі бақыты үшін дінді де таңдап қойған. Ол – Ислам.
Ұлтты жақсы көру, ұлттық бірегейлікті сақтауға ұмтылу асқынған формасында болмаса, фашизм де, шовинизм де емес. Мұны дініміз де харам етпеген. Керісінше, әр ұлт өзінің қайталанбас ерекшелігін, өзгешелігін сақтауға міндетті делінген. Мәселен, Құранда әйгілі аят бар: «Біз адамдарды бір әкенің белінен, бір ананың құрсағынан жараттық. Сөйттік те, ұлт пен ұлысқа бөлдік. Бір-бірлеріңді тану үшін»...
Ұлт – салт-дәстүрімен көрікті. Ғалымдардың ұлтқа қатысты түсіндірмесі көңілге қонса, осы арада сол ұлтты ерекшелендіріп тұратын дүниесі – дәстүр. Осы арада арнайы тоқтала кететін бір мәселе бар. Қазір неге ажырасу көбейіп кетті? Себебі, өкінішке орай ер азаматтың қадірі қалмай барады. Тәрбиеде ер адамды құрметтеу ұғымы кемшін болып жатқан жайы бар. Қазақ дәстүрінде әйелдің ер азаматын құрметтеуінің маңызын «Ерін сыйлаған есікте қалмайды» деп бір ауыз сөзбен-ақ жеткізген.
Көптеген шаңырақтың шайқалуына, отбасылардың ажырасып, екіге айрылуына, айрандай ұйып отыруды ниет қып қосылған екі жастың іркіттей бұзылуына көбіне бір ғана себеп бар. Ол – әйелдің күйеуіне бойұсынбауы, жарына бүтіндей бас ұрмауы. Барлық іріткі, бүлік, араздық, арсыздық, бассыздық, адасушылық, ажырасу отбасыға осы бойұсынбаушылықтың болмауынан келеді. Демек, әйелдің күйеуіне мойынсұнбауы – шайтанның бүтін бір мұсылман отбасын қаққа жарудың ең негізгі қақпасы. Шаңырағының биік, босағасының берік болып, отбасында махаббат пен береке орнағанын қалайтын ақылды әйел өзінің ерінен төмендігін сезініп, айтқанына көніп, бұйырғанын қалтқысыз орындай білуі қажет. Әйел осылай жасаса, ешқашан ажырасу болмайды. Күйеуіне бағынған әйелдің отбасында қашан да береке-бірлік, тыныштық болып, жұбайлардың арасындағы сезім мен сенім, сыйластықтың арта түсері хақ. Егер әйел ер азаматының хандай болғанын қаласа, өзі де оған хандай қарап, сыйлай білгені жөн. Ал еріне құлша қарап, алақанында ұстағысы келсе, алтын басты ер адамын қорлағанмен тең болар еді. Еріне бойсұнған әйел үнемі одан бір саты төмен тұруды өзіне бақыт санайды. Әйел адамның ерінен бір саты төмен тұру керегінің мәні осында. Бұл – отбасындағы барлық мәселенің шешімі әрі ер мен әйел арасындағы байланысты бұзбай ұстап тұратын фактор. Әйел биік болу үшін ғана төмендейді. Ол ақылды әйелге айналған сайын Алланың алдында және ерінің алдында дәрежесі биіктей береді. Ғалымдар әйел үшін Алла мен Оның Елшісінің бұйрығына бағынғаннан кейін күйеуінің алдындағы хақыларын орындағаннан маңызды нәрсе жоқ деген. Әйелдің ерін биіктеткені – жеңілгені емес, керісінше, сол арқылы өзінің биіктегенін көрсетеді. Бұл биіктік оны әйел бақытына кенелтеді. Бірде Айша анамыз (оған Алла разы болсын) әйелдерге қарап тұрып: «О, әйелдер, сендер өз құқықтарыңды білсеңдер, өздерің шаңға батып жатып, әуелі күйеулеріңнің бетіндегі шаңды сүртер едіңдер» деген екен (Әбу Шейх жеткізген). Әйел адам – отбасының ұйытқысы. Шаңырақтың шайқалмауында, ұлттың ұлт болуында әйелдердің рөлі орасан зор. Әйелдің ең маңызды міндеттерінің бірі – үйдегі болған сырды сыртқа шашпау, сыр сақтау. Бұл салиқалы да пәк әйелге тән сипат. Ерлі-зайыптылардың сыры сыртқа шықса, отағасының абыройына нұқсан келеді. Исламды нық ұстап, ниеті дұрыс болып, қашан да Аллаға дұға етуші ерлі-зайыптыларға Жаратушы бейбітшілік пен берекет береді. Алла Тағала Құранда: «Олармен жақсы, байыпты түрде мәміле жасаңдар» («Ниса» сүресі, 19-аят), – дейді. Ал Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) өз хадисінде: «Сіздердің ең жақсыларыңыз – әйелдеріңізге жақсы қарағандарыңыз», – деген. Егер осынау өсиет сөздерге амал етіп, зайыбы ерінің тілеуін тілеп құрметтесе, сырын сыртқа шашпай, абыройын биіктетсе, әр істе сабыр етсе, екеуі бірге сәждеге бас қойса, перзенттеріне мұсылмандық тәлім-тәрбие берсе, отбасында ынтымақ пен тыныштық болса, міне, бұл – нағыз Ислами үлгілі отбасы болғаны.
ҚМДБ-ның Талдықорған қалалық «Нұр» мешітінің
Бас имамы Жансерік Өмірсерікұлы